रंगभूमी : विचार, विवेक, चैतन्य आणि सौंदर्यबोधाची भूमी!

- मंजुल भारद्वाज

किती सुंदर शब्द आहे रंगभूमी! अशी भूमी जिथे रंग अंकुरतात, वाढतात, फुलून येतात आणि आपल्या सौंदर्यबोधासह प्रस्तुत होतात.

रंगभूमीमध्ये अंतर्निहित असलेल्या 'रंग' या शब्दाचा अर्थ किती जणांना माहीत आहे?

सामान्य समज अशी आहे की रंग म्हणजे रंगीबेरंगीपणा, मौजमजा, टाइमपास, मनोरंजन, भोग...

ही सामान्य समज कोणी निर्माण केली?

ही समज निर्माण केली आणि आजही निर्माण करत आहे सत्ता. सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, सांस्कृतिक आणि राजकीय सत्ता.

सर्वांत मोठी शोकांतिका म्हणजे सत्ता असे भांड निर्माण करते, जे रंगभूमीला भोग म्हणजेच मनोरंजन समजतात, त्याचाच प्रसार करतात, त्याचीच नुमाइश करतात, प्रसिद्ध होतात, चित्रपट आणि मालिकांमध्ये काम करतात आणि सामान्य जनतेमध्ये सत्तेने रचलेली ही व्याख्या पुन्हा पुन्हा स्थापित करत राहतात की रंगभूमी म्हणजे 'भोग अर्थात मनोरंजन' आहे!

सत्ता आणि भांडांच्या 'भोग म्हणजे मनोरंजन' या सामान्य समजुतीला "थिएटर ऑफ रेलेवन्स " नाट्यदर्शनाने आव्हान दिले आणि गेल्या ३४ वर्षांपासून देत आहे आणि पुढेही देत राहील.

"थिएटर ऑफ रेलेवन्स " नाट्यतत्वाने रंगभूमीमध्ये अंतर्निहित असलेल्या 'रंग' या संकल्पनेची व्याख्या केली आहे. रंग म्हणजे विचार आणि रंगभूमीचा अर्थ म्हणजे रंगांची भूमी! रंगभूमी म्हणजे विचार, विवेक, चैतन्य आणि सौंदर्यबोधाची भूमी!

सत्ता रंग म्हणजे विचाराला भोग म्हणजे मनोरंजन का म्हणते? आणि रंगभूमीला केवळ एक माध्यम का मानते? भोग म्हणजे मनोरंजन का जोपासते? भोग म्हणजे मनोरंजन हीच समज असलेले भांड आपल्या नाट्यशाळा आणि अकादमींमध्ये का प्रशिक्षित करते? सत्ता नाटकाच्या नावाखाली भोग म्हणजे मनोरंजनाच्या नुमाइशींचे मेळे का भरवते?

उत्तर अत्यंत स्पष्ट आहे. रंगभूमी आपल्या कुशीत विद्रोह वाढवते! रंगभूमीवर विचार जन्म घेतात. प्रश्न निर्माण होतात. चेतना जागृत होते! परिवर्तनाची सुरुवात होते आणि तीही रक्तपाताशिवाय!

रंगभूमी म्हणजे विद्रोह आणि सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक, सांस्कृतिक व राजकीय सत्ता या विद्रोहाला घाबरतात. म्हणूनच त्या रंगभूमीतील विद्रोहाला दफन करून तिला भोग आणि मनोरंजनामध्ये रूपांतरित करण्याचे षड्यंत्र रचतात, रचत आहेत आणि रचत राहतील! कारण सत्तेला प्रश्न आवडत नाहीत, विद्रोह आवडत नाही. म्हणूनच ती अशी भांडे निर्माण करत आहे, जी भोग आणि मनोरंजनाचा प्रचार, प्रसार आणि स्थापना करतील!

"थिएटर ऑफ रेलेवन्स " नाट्यतत्व अशा रंगकर्मींची पिढी तयार करत आहे, जी रंगभूमीला भोग आणि मनोरंजन नव्हे, तर विचार, विवेक, चैतन्य आणि सौंदर्यबोधाची भूमी म्हणून समजेल आणि जगेल!

किती सुंदर आहे रंगभूमी, जी निसर्गाप्रमाणे सृजन करते. जी निसर्गाच्या मूल्यांना माणसामध्ये जतन करते. निसर्ग जसा विविधतापूर्ण आहे, तशीच रंगभूमी विविधतेच्या सौंदर्यबोधाने सजून माणसाला खऱ्या अर्थाने मानव बनवते. संवेदना तर इतर प्राण्यांमध्येही असतात, परंतु माणसामध्ये विचार करण्याची क्षमता आहे आणि रंगभूमी हे विचारांचे उद्यान आहे, जिथे विविध रंग अंकुरतात, वाढतात, फुलतात आणि जगाला अधिक मानवी आणि सुंदर बनवतात.

चला, रंगभूमीच्या मूळ स्वरूपाला आणि तिच्या समग्रतेला निसर्गाच्या सान्निध्यात आत्मसात करूया. पावसाळा आला आहे. निसर्ग आपल्या रंगांनी सजून नव्या सृजनसाधनेत मग्न झाला आहे. चला, आपणही निसर्गासोबत सृजन करत रंगभूमीला समृद्ध करूया.

यासाठीच "थिएटर ऑफ रेलेवन्स " आयोजित 3 ते 7 ऑगस्ट 2026, या कालावधीत पाच दिवसीय कार्यशाळा 'रंगभूमी : सृजन आणि संवर्धन' आयोजित करण्यात आली आहे. या कार्यशाळेत सर्व सहभागी एकत्र राहतील आणि कणकवली सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील निसर्गाच्या सृजन प्रक्रियेला आत्मसात करत रंगभूमीच्या मूलभूत आणि समग्र दृष्टीकोनाला आत्मसात करतील.

थिएटर ऑफ रेलेवन्स

रंगभूमी : सृजन आणि संवर्धन

(पाच दिवसीय कार्यशाळा)

3 ते 7 ऑगस्ट 2026, कणकवली, सिंधुदुर्ग.

उत्प्रेरक : मंजुल भारद्वाज